RADAR+ Online

Word Abonnee


Hoe ongezond is nachtwerken?

Hoe ongezond is werken in de nacht eigenlijk? We vrgen het Joke Meijer, Hoogleraar neurofysiologie aan het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC). 'De biologische klok' is een soort dirigent die alle processen in het lichaam in de maat laat spellen, overdag snel, 's nachts langzaam.'

 

Losnummer_banner

Waar zit die klok?

Vlak boven de kruising van de oogzenuwen ligt een klompje cellen van een halve vierkante millimeter: de biologische klok en tevens het aandachtsgebied van hoogleraar Joke Meijer. ‘Onze biologische klok houdt een ritme aan van ongeveer 24 uur. Hij staat onder invloed van licht van buitenaf, maar werkt ook uit zichzelf. Rond een uur of vier in de ochtend – het is dan nog donker – zorgt hij er bijvoorbeeld voor dat hormoonspiegels in je bloed stijgen, terwijl je nog slaapt. Daardoor zijn je spieren actief zodra je opstaat. Door die biologische klok weet ons lichaam precies, bijna op de minuut af, welk proces het moet aan- of uitzetten.’


Van slag

Onze biologische klok is op het halsstarrige af nauwkeurig. Dat zorgt ervoor dat we een ­stabiel systeem hebben en een dag-en-nachtritme kunnen aanhouden. Maar ook dat we van slag raken en een gevoel van jetlag ­krijgen als we door tijdzones vliegen, een nacht doorhalen of ’s nachts werken. Meijer: ‘Je lichaam is simpelweg niet voorbereid om ’s nachts actief te zijn. Het staat dan in de herstel­stand; de hersenen zijn minder actief en je lichaam is bezig voedsel te verteren. Dus als je ’s nachts ineens moet werken vanwege een nachtdienst, lukt het niet zomaar om alert en fit te zijn. Ook al wil je het nog zo graag.’


Dagdienst uit, nachtdienst in

Volgens Meijer is de biologische klok zo ­krachtig dat je ‘m niet meer dan een uur per etmaal kan ‘verschuiven’. Daarom duurt het een week voor je gewend bent aan een nieuw dag- of nachtrooster. Meijer: ‘Tot een tijdje terug was het gebruikelijk om een aantal weken ­achter elkaar nachtdiensten te ­draaien, of zelfs ­permanent in de nacht te werken. ­Mensen voelden zich de eerste nachten beroerd, ­hadden moeite met wakker blijven, maar als de biologische klok zich had aangepast, zaten ze in het nieuwe ritme en ging het prima.’ Tegenwoordig is er meer aandacht voor het sociale leven van werknemers en zitten mensen meestal maar drie nachten achter elkaar in de nachtdienst. Meijer: ‘Dat is beter voor het gezins­leven en het past ook beter bij het ritme van je vriendenkring. Maar voor je prestaties op de werkvloer en voor je gezondheid zijn die snelle wisselingen en korte nachtroosters niet ideaal. Je kunt namelijk niet goed wennen aan het werken ‘s nachts en tegen de tijd dat je bio­logische klok drie uur is opgeschoven, wissel je alweer terug.’


Overschat de risico’s niet


Volgens de Gezondheidsraad zijn nachtdiensten ongezond. Maar hoe ongezond dan precies? Meijer: ‘Nachtdiensten geven inderdaad een ­verhoogd risico op ziektes als borstkanker, hart- en vaatziektes, obesitas, diabetes en depressie. Dat komt – kort gezegd – door verstoringen in de biologische klok die nachtdiensten teweegbrengen.’ Toch moeten die risico’s niet overschat worden vindt ze: ‘De gezondheidsrisico’s van niet sporten zijn een stuk hoger dan die van het ­werken in nachtdiensten. Bovendien: in veel beroepen zit iets ongezonds: buschauffeurs en laboranten zitten de hele dag, schilders ademen verflucht in, en sommige beroepen geven extra veel stress. En ja, ook ploegendiensten brengen risico’s met zich mee.’ Volgens Meijer is de oplossing gelegen in het gezonde verstand. ‘Kijk naar je hele leven, en leef het zo gezond mogelijk. Dus draai je nachtdiensten (of heb je stress op je werk of een zittend beroep), sport dan ook regelmatig, eet gezond en slaap genoeg.’ Maar, waarschuwt Meijer: ‘Staar je niet blind op het compenseren van schade. Luieren, een keer snacken en een avondje feesten moeten ook ­kunnen. Het leven moet wel leuk blijven.’


Blijf eten

Veel mensen claimen trek te krijgen tijdens nachtdiensten. Meijer: ‘Dat komt omdat de eetlust- en verzadigingshormonen uit balans zijn. Mensen denken suiker nodig te hebben om wakker te blijven en gaan snoepen. Dit zorgt even voor een piek in de bloedsuikerspiegel, die daarna weer daalt waardoor je nog vermoeider wordt. Ondertussen is ’s nachts de glucosetolerantie lager dan overdag. Daardoor stijgt de glucosespiegel in het bloed, wat de kans op het ontwikkelen van diabetes tyope 2 verhoogt. Nachtwerkers wordt aan­geraden om ’s nachts te blijven eten (het lijf heeft brandstof nodig), maar niet te veel of te zwaar. Houd als het kan een driemaaltijdenstructuur aan: rond een uur of zes ‘s avonds, om half twee ‘s nachts en rond vijf uur ’s ochtends.’


Doe normaal

Wil je van een nachtdienst weer in een ­normaal ritme komen? Probeer dan overdag niet te slapen, en ga ’s avonds als je flink moe bent wat vroeger naar bed. Dezelfde tip geldt voor mensen die vanuit Amerika naar Europa vliegen. Meijer: ‘Dit advies geef ik op basis van onderzoek, maar ik adviseer ­mensen vooral om te doen wat voor hen werkt. ­Functioneer jij beter als je wel na je nachtdienst een paar uur slaapt? En als je een uitsmijter met kaas eet? Doe dat vooral.’

Tips
Zo blijf je wakker en alert tijdens je nachtdienst, volgens Joke Meijer:
-   Zorg voor veel licht op de werkplek om ’s nachts alert te blijven.
-    Blijf in beweging! Neem de trap, loop heen-en-weer, haal een frisse neus, doe fysiek werk.
-    Doe als het kan en mag een powernap, maar zorg dat je niet langer dan twintig tot 25 minuten slaapt. Anders kom je in een diepe slaap terecht, en is het lastig om weer fit en alert te zijn.
-   Drink af en toe een glas water.
-   Kauw op een kauwgompje, dat activeert de hersenen. Ook handig tijdens de autorit terug naar huis.

App 'Goedenacht'
Je fit en alert voelen tijdens de nachtdienst is belangrijk voor je prestaties en de veiligheid op de werkvloer. Voor hen die daar moeite mee hebben, is de gratis app ‘Goedenacht’ ontwikkeld, vol praktische informatie en tips. In de ‘Survival kit’ staan recepten van een diëtiste, bij ‘Test jezelf’ staan feiten en fabels over het werken in de nacht en met de stappenteller ontdek je of je wel genoeg beweegt.




Sluiten

INHOUDSOPGAVE
inhoud_r2.png