RADAR+ Online

Word Abonnee

Tekst: Jean-Pierre van de Ven | Illustratie: Sophie van Boven

heimweejongen2.png

Ik wil naar huis

Wilde je als kind de eerste nacht van een logeerpartij alweer naar huis? Denk je terug aan je jonge jaren met nostalgische gevoelens? Dat is heimwee. Helemaal niet erg, heimwee heeft nut: het betekent dat je ergens thuishoort.

Tips: Laat los , die heimwee!
• Laat je oude gewoontes los en neem deel aan het nieuwe.
• Ga niet te veel bellen en skypen en mailen met het thuisfront.
• Neem deel aan zoveel mogelijk lichamelijke activiteiten die afleiding bieden – denk aan sporten, wandeltochten, klussen.
• Stap over je schaamte heen en vertel anderen over je heimwee.
• Laat ook oude gewoonten los op het gebied van eten en drinken, slaaptijden en de mensen met wie je omgaat.
• Doe nieuwe dingen: dit vergroot je creativiteit en verhoogt het dopamine level in je brein, zodat je je beter voelt.

We gingen eigenlijk nooit logeren bij opa en oma Ven, de ouders van mijn vader. Misschien dat het er juist daarom een keer van moest komen, ik weet het niet meer. Wat ik me wel herinner, is het ingrijpende gevoel van verlatenheid dat me overviel zodra ik in dat grote en vreemde logeerbed lag. Ik was negen jaar oud. Om mijn jongere zusje niet van streek te maken, probeerde ik stil te snikken in het hoofdkussen. Wat waren we ver van huis! Hoe vreemd was het hier, waar de lakens anders roken en de gewoontes allemaal anders waren. Als de dag van gisteren staat me nog dat gevoel bij van vreemdheid, van gebrek aan houvast, dat mijn heimwee tot steeds grotere golven opstuwde totdat ik het eindelijk aandurfde oma te zeggen dat ik naar huis wilde. De volgende ochtend werden we opgehaald. Een andere herinnering aan heimwee: mijn dochter was een jaar of tien en ze was op avonturenkamp op de Veluwe. Een vriendin die mee zou gaan naar het kamp had te elfder ure afgehaakt, zodat mijn arme dochtertje niemand van de groep kende. Na een paar dagen werden we gebeld. Een gevalletje heimwee, zei de kampleiding. Wij erheen. We troffen onze dochter aan in een bos, waar de groep een avontuurlijk spel aan het spelen was. Het leek wel alsof dochterlief het jammer vond dat mijn vrouw en ik juist op dat ogenblik verschenen. Ze moest het spel staken om met ons te praten, wat ze deed, maar niet van harte. Al vrij snel bleek dat ze toch maar liever op het kamp wilde blijven en ze zocht en vond haar plekje terug als deelnemer aan het spel. We gingen zonder kind naar huis.

Iedereen weet wat heimwee is, het is wat je noemt een universeel verschijnsel. Er is de kleine heimwee van de werkende man of vrouw die de gezamenlijke avondmaaltijd van het gezin moet missen vanwege files of overwerk, en er is de grote heimwee van de wereldreiziger die naar de Taj Mahal of naar de Grand Canyon kijkt en denkt: wat doe ik hier? Heimwee wordt als hinderlijk ervaren maar heimwee heeft ook nut, iets waar we minder vaak bij stilstaan. Laat ik dat in dit artikel nou wel een keer doen.

Een honden- of kattentype?
Heimwee ontstaat als we niet thuis zijn. Heimwee is een specifiek verlangen, namelijk het verlangen om terug naar huis te gaan. Volgens de Tilburgse psycholoog en heimwee-onderzoeker Ad Vingerhoets bestaan er twee typen mensen met heimwee. Het hondentype verlangt vooral naar personen die verbonden zijn met thuis: papa en mama, broertjes of zusjes, de oppas of desnoods de buurvrouw. Het kattentype verlangt vooral naar de plek die thuis heet: het ouderlijk huis, de eigen kamer, misschien de boomhut in de achtertuin of de zitbank in de huiskamer. Zoals elke emotie draagt ook heimwee een actietendens in zich. Iemand die heimwee heeft, zal er alles aan doen om weer thuis te komen.
Dat deed ik ook: ik biechtte mijn heimwee op aan mijn oma. Maar wat ik me ook herinner, is dat ik daartoe enige schroom moest overwinnen. Ik schaamde me voor mijn heimwee. Ook dit zullen de meeste mensen herkennen. Het is de schaamte voor onze zwakheid, het gevoel te hebben gefaald en dus belachelijk te zijn in de ogen van andere mensen. En dat weerhoudt ons ervan om onmiddellijk iets aan onze heimwee te doen, waardoor deze in eerste instantie alleen maar toeneemt. Zo ontstaan de nare kanten van heimwee, waaronder piekeren en obsessieve gedachten aan thuis, slaapproblemen, maag- en darmklachten, een gebrek aan eetlust en lusteloosheid. Heimwee kan zelfs uitgroeien tot een depressie, tot rouw of angstklachten. Het kan ook het begin zijn van een aanpassingsstoornis – het onvermogen om met stress om te gaan, waardoor iemand bang en somber wordt. En soms zet heimwee iemand aan tot criminele daden, al schijnt dit vroeger meer te zijn voorgekomen dan nu nog het geval is.

Dienstboden from hell
In een artikel over forensische psychiatrie vertelt socioloog Frans Koenraadt over dienstboden uit de negentiende eeuw die een golf van kindermoorden en brandstichtingen pleegden. Heimwee was de voornaamste reden voor hun wandaden. Arme meisjes werden in die tijd vaak al jong in welgestelde gezinnen geplaatst als dienstbode of kinderoppas. Zij kwamen meestal van het platteland in een grote, vreemde stad terecht. Zo’n meisjes voelde zich eenzaam. Daar kwam vaak nog bij dat de heer des huizes zich aan haar vergreep, waardoor de vrouw des huizes haar continu wantrouwde en benadeelde. In hun wanhoop zagen zulke meisjes als enige oplossing voor hun problemen het vermoorden van hun oppaskinderen of het afbranden van het huis waarin zij werkten – want als er geen werk was, konden zij terug naar huis, zo dachten ze. In werkelijkheid leidde hun daad ertoe dat zij nooit meer thuiskwamen, want meestal werden de ‘helse dienstbodes’ na hun arrestatie ter dood veroordeeld. Tegenwoordig wordt heimwee veel onderzocht bij Amerikaanse studenten die op een campus wonen, ver weg van huis. Ook zij kunnen wanhopig zijn vanwege die vreemde omgeving, waar alle gewoontes anders zijn. Gelukkig komen moderne studenten maar zelden tot een criminele daad vanwege heimwee. Het overmatig gebruik van alcohol en drugs, bedoeld om die heimwee minder te voelen, vormt bij deze groep een groter gevaar, zowel voor hun gezondheid als hun studieresultaten. De Nederlandse psycholoog Douwe Draaisma schreef in zijn populaire boek De heimweefabriek over de werking van het geheugen. Hij merkt op dat oudere mensen steeds meer herinneringen krijgen aan de periode tussen hun vijftiende en vijfentwintigste jaar, kort gezegd de jaren waarin we gevormd worden als mens. Het lijkt wel alsof we heimwee krijgen naar deze tijd, een tijd waarin de dood nog ver weg lijkt en de zaken overzichtelijk zijn. Zulke heimwee of nostalgie geeft kleur en zin aan ons leven. De oudere mens zoekt betekenis in een overzichtelijke periode uit zijn of haar leven, net zoals een kind met heimwee probeert houvast te vinden in een vreemde omgeving door sterk aan thuis te denken. Heimwee is het cement van de samenleving Dat is het nut van heimwee: het geeft houvast. We betekenen iets als we ergens thuishoren. De rollen die we thuis vervullen en de positie die we er innemen, bepalen onze identiteit. Op deze manier smeedt heimwee een gezin of een familie of een andere groep mensen ook aan elkaar: iedereen vindt persoonlijke betekenis in het grotere geheel en zo blijft dat geheel intact. Je kunt zeggen dat heimwee het cement is van onze samenleving.

Omgaan met heimwee
De eerste neiging van Amerikaanse studenten met heimwee is om te proberen de omgeving te controleren, dat wil zeggen de omstandigheden aan te passen aan henzelf. Ze eten dezelfde dingen als thuis, bellen vaak met hun ouders, staan op dezelfde tijd op als thuis. Maar deze strategie vergroot hun heimwee. Het zou beter zijn als zij zich zouden aanpassen aan de omstandigheden. Studenten die de gewoonten oppikken van andere mensen op de campus slagen er veel beter in om hun heimwee te verminderen. Onderzoekers Christopher Thurber en John Weisz toonden onlangs aan dat juist het loslaten van de controle over een vreemde omgeving heimwee vermindert. Ook a eiding zoeken in lichamelijke activiteiten helpt volgens deze onderzoekers goed om heimwee weg te nemen. Dit is ook wat er gebeurde met mijn dochter in dat avonturenbos. Doordat zij meedeed aan een spannend en fysiek inspannend spel verdween haar heimwee. Toch ben ik blij dat de begeleiders van het kamp me hadden gebeld, omdat zo voor onze dochter bleek dat de lifeline met het thuisfront intact was. En mijn vrouw en ik konden weer even voelen dat het cement dat ons gezin bij elkaar houdt nog steeds uitstekend zijn werk deed. +